Home Page

Program dokumentacyjny

OFIARY SOBIBORU

Szukaj nazwiska

Obozy masowej zagłady w okresie Ii wojny światowej

Niemal równocześnie z dojściem Hitlera do władzy, w Rzeszy Niemieckiej rozpoczęła się dyskryminacja osób uznawanych w doktrynie faszystowskiej za „podludzi”. Do tej kategorii zaliczono Żydów, Cyganów a później także Słowian. W 1933 roku usunięto ich z urzędów państwowych, a ustawy norymberskie, które wprowadziły podział na aryjczyków i nie aryjczyków, pozbawiły ich praw obywatelskich. Sinti, Roma, Żydzi, Słowianie, jako obcy rasowo i nie przedstawiający żadnej wartości, zostali skazani na wytępienie. Zmuszano ich do emigracji, pozbawiano majątków, szykanowano. 
W chwili wybuchu wojny w II RP mieszkało ponad 3,2 miliona Żydów (ok. 9 % wszystkich mieszkańców). Już w czasie kampanii wrześniowej występowały przypadki mordowania ludności żydowskiej przez wkraczającą armię niemiecką. Był to jednak tylko wstęp do późniejszych działań prowadzących do unicestwienia całego narodu. Pod koniec października 1939 roku zapadła decyzja o wysiedleniu 550 000 Żydów z ziem wcielonych do Rzeszy – do Generalnego Gubernatorstwa. Podjęto też decyzję o koncentracji ludności w wydzielonych dzielnicach żydowskich. Przed wysiedleniem do gett ludność poddawano różnego rodzaju represjom – wprowadzono przymus pracy, zakazano zmiany miejsca zamieszkania bez zezwolenia władz, zakaz przebywania na ulicach w godzinach nocnych, nakazano pod groźbą ciężkiego więzienia nosić znak identyfikacyjny z gwiazdą Dawida. Odebrano wszelką własność, zamknięto szkoły i zakazano praktyk religijnych. Przystąpiono też do zamykania dzielnic żydowskich i tworzenia gett. 
Początkiem masowej eksterminacji Żydów, był wybuch wojny rosyjsko-niemieckiej. Najprawdopodobniej 17 czerwca 1941 r. w trakcie konferencji w Berlinie szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinhard Heydrich wydał ustny rozkaz mordowania wszystkich Żydów na terenach sowieckich. Znajduje to potwierdzenie w licznych egzekucjach i pogromach, które miały miejsce na tych terenach w czerwcu i lipcu. 
31.07.1941 r. Herman Göring – pełnomocnik do uregulowania kwestii żydowskiej wydał rozkaz ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej –Endlösung der Judenfrage. Szczegóły techniczne tej akcji uzgodniono na konferencji w Wannsee, na której zapadła definitywna decyzja o fizycznej zagładzie 11 mln Żydów europejskich. Zgodnie z protokołem konferencji (pdf tłumaczenie na polski) postanowiono Żydów europejskich „ewakuować na Wschód”. Sugerowano również, by akcję tę rozpocząć od terenów Generalnego Gubernatorstwa. 
Akcja wymordowania mieszkających w GG Żydów i rabunek ich mienia nosiła kryptonim – „Aktion Reinhardt”. Objęto nią także Żydów, z okręgu białostockiego oraz państw europejskich – głównie Austrii, Czech, Francji, Grecji, Holandii, Jugosławii, Niemiec, Słowacji, ZSRR. 
W celu realizacji tych planów utworzono miejsca masowej i natychmiastowej eksterminacji – obozy zagłady. Pierwszy z nich powstał jeszcze w grudniu 1941 r. w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof) i przeznaczony był od uśmiercania Żydów z terenów włączonych w 1939 r. do Rzeszy, głównie z Kraju Warty. 
W październiku 1941 r. Niemcy rozpoczęli budowę pierwszego położonego na terenie GG obozu natychmiastowej zagłady w Bełżcu. Od połowy 1941 r. prowadzono też eksperymenty nad najbardziej efektywnym sposobem zadawania śmierci. W sierpniu i wrześniu w Auschwitz przeprowadzono próby gazowania cyklonem B. W Bełżcu natomiast badano efektywność zabijania przy użyciu tlenku węgla. W konsekwencji postanowiono używać do gazowania w stałych komorach gazowych spalin wytwarzanych przez silnik czołgu. Kolejne obozy zagłady powstały w Sobiborze, Treblince, funkcję obozu natychmiastowej zagłady pełnił też Auschwitz II – Birkenau (Brzezinka) oraz Majdanek. 
Miejsca lokowania obozów zagłady (Bełżec, Sobibór, Treblinka) na terenach GG, wzdłuż pasa granicznego z okupacją sowiecką, przy liniach kolejowych, zostały wybrane nieprzypadkowo. O lokalizacji zdecydował pragmatyzm - bliskość największych skupisk ludności żydowskiej i związane z tym mniejsze koszty transportu. Nie bez znaczenia były także względy propagandowe - ukrycie zbrodni przed światem. Panujący w Polsce straszliwy terror wydawał się być dla Niemców gwarantem, iż informacje na temat zbrodni nie przedostaną się na Zachód. 
Do obozów natychmiastowej zagłady byli przywożeni Żydzi z gett położonych na terenie Polski i Żydzi z Europy Zachodniej. W obozach postępowano zgodnie z góry ustalonym schematem. Po podróży pociągiem, zazwyczaj w straszliwych warunkach, przywiezieni byli poddawani selekcji już na rampie. Oddzielano osoby posiadające rzadkie umiejętności, zdrowe i młode. Towarzyszyły temu krzyki, przepychanie, bicie. Pozostałych kierowano na plac, na którym musieli zostawić swoje rzeczy, rozebrać się przed przejściem do „łaźni”, która okazywała się komorą gazową. Do uśmiercania ofiar używano silników spalinowych, a w Birkenau i Majdanku także gazu Cyklon B. Proces ten trwał około 20 minut. Następnie zwłoki palono. Zarówno do obsługi komór gazowych jak i do palenia zwłok wykorzystywano więźniów żydowskich. 
Akcja eksterminacji prowadzona była systematycznie i wieloetapowo. W jej wyniku całkowitej likwidacji ulegały kolejne getta położone na terenie GG. W przypadku gett położonych w dużych miastach proces ten był rozciągnięty w czasie. Zgodnie z planem przyjętym na konferencji w Wannsse do obozów natychmiastowej zagłady przywożono także Żydów z Europy Zachodniej. Trafiali tu również Romowie i Sinti z Polski i Niemiec. 

Chełmno nad Nerem

Obóz funkcjonował w znajdującym się pałacyku i na terenie parku dworskiego. Pierwszy transport przybył 8 grudnia 1941 r. Ludzie byli początkowo mordowani spalinami w specjalnie w tym celu skonstruowanych ciężarówkach, które dla ukrycia zbrodni oznaczono znakiem Czerwonego Krzyża, potem cyklonem B. Zwłoki wywożono do pobliskiego Lasu Rzuchowskiego i grzebano w zbiorowych mogiłach. Latem 1942 r. w związku z zagrożeniem epidemiologicznym transporty wstrzymano. Rozpoczęto wydobywanie zwłok z grobów i palenie ich w polowych krematoriach. W marcu 1943 r. zapadła decyzja o likwidacji obozu.  Działanie obozu wznowiono wiosną, latem 1944, wtedy to na terenie Lasu Rzuchowskiego, zbudowano baraki a teren przystosowano do przyjmowania kolejnych transportów ofiar. Obóz funkcjonował do wyzwolenia w 1945 r. W wyniku śledztwa prowadzonego po wojnie przez sędziego Władysława Bednarza z Sądu Okręgowego w Łodzi liczbę ofiar Chełmna ustalono na 350 tys. osób. Najniższą – 152 tys. ofiar ustalono na procesie w Bonn w latach 60. XX wieku. Najbardziej prawdopodobną jest liczba ok. 200 tys. zamordowanych.  

Bełżec

Obóz w Bełżcu powstał jako pierwszy spośród trzech tego typu ośrodków – obozów „Akcji Reinhard” na terenie GG. To m.in. tutaj niemieccy naziści testowali różne metody masowego zabijania, zastosowane później w Treblince i Sobiborze. Pierwszy transport do obozu zagłady w Bełżcu przybył 17 marca 1942 r. i tę datę uważa się rozpoczęcie „Akcji Reinhardt”. Wyróżniamy dwa okresy funkcjonowania obozu. Pierwszy rozpoczął się w dniu 17 marca 1942 r. przybyciem dwóch pierwszych transportów Żydów z Lublina oraz Lwowa i trwał do czerwca. W tym czasie na terenie obozu funkcjonowała prymitywna drewniana komora gazowa, w której zamordowano około 80 tysięcy ludzi. Druga faza przypada na okres wzmożonych deportacji z kierunku Lwowa i Krakowa w lipcu 1942 r. W tym czasie w centralnej części obozu postawiono murowany budynek (do złudzenia przypominający łaźnię) z sześcioma komorami gazowymi. W ciągu kilku miesięcy, do grudnia 1942 r., zamordowano w nich od 350 do 400 tysięcy osób. Do wszystkich czynności związanych z funkcjonowaniem obozu (grabienie i segregacja mienia, grzebanie ciał) zatrudniano więźniów. W grudniu 1942 r., obóz przestał działać najprawdopodobniej z powodu braku miejsca na kolejne masowe groby. Do wiosny 1943 r. wydobywano i palono zwłoki, tym samym próbując zatrzeć ślady zbrodni. Do czerwca 1943 rozebrano budynki i zdemontowano wszystkie urządzenia obozowe. Żydzi - członkowie ostatniego Sonderkommando biorącego udział w likwidacji obozu zostali wywiezieni do obozu zagłady w Sobiborze i tam zamordowani. Przyjmuje się, że w obozie natychmiastowej zagłady w Bełżcu wymordowano około 450 tysięcy osób, przede wszystkim Żydów z Polski, ale też z Niemiec, Austrii, Czech i Słowacji.

Sobibór

Budowę obozu w Sobiborze rozpoczęto na przełomie marca i kwietnia 1942 r. Obejmował on obszar ok. 50 ha i był największym obozem „Akcji Reinhardt”. Pierwsze transporty przybyły tu pod koniec kwietnia a regularnie zaczęto zwozić Żydów od maja 1942 r. Obóz funkcjonował do 14 października 1943 – tj. do wybuchu zbrojnego powstania. Na jego czele stanął jeniec radziecki Aleksander Peczerski. Więźniowie zabili 9 niemieckich członków załogi oraz 2 ukraińskich strażników i przeprowadzili szturm na bramę obozu. Około 300 więźniów uciekło. Oficjalne szacunki mówią, że II wojnę światową przeżyło zaledwie 53 świadków popełnionych w Sobiborze zbrodni. Po upadku powstania Niemcy podjęli decyzję o natychmiastowej likwidacji obozu. Budynki zniszczono a teren zaorano i posadzono na nim las. Sobibór był jednym z największych obozów zagłady Żydów europejskich. 
Poniosło tu śmierć co najmniej 84 tys. Żydów z całej Europy z wyłączeniem Generalnej Guberni (ok. 54 tys. w transportach bezpośrednich i 30 tys. przeniesionych z gett tranzytowych). Pochodzili m. in. z Niemiec, Austrii, Słowacji, Protektoratu Czech i Moraw, Francji i Białorusi, zaś największą liczbę 34 tys. stanowili Żydzi przywiezieni z Holandii. 
 Skala anonimowości ofiar wszystkich obozów zagłady, szczególnie Żydów z terenów GG i Komisariatu Rzeszy Wschód (Wilno, Lida, Mińsk) jest ogromna. Niemieccy naziści nie prowadzili ewidencji mordowanych. Jedyną informacja o ludziach jadących na zagładę była wypisana kredą na wagonach liczba osób znajdujących się w transporcie oraz kolejowe telegramy transferowe, przesyłane na stację w Sobiborze z miejscowości, z których odprawiano transporty.  Żydzi deportowani z Europy Zachodniej byli natomiast ewidencjonowani na listach transportowych. Część z nich zachowała się i na ich podstawie można odtworzyć imiona i nazwiska ofiar. 
 W zależności od tego z jakiego kraju pochodził transport różny był sposób traktowania przybyłych nim ludzi. Inaczej traktowano Żydów z Polski i terenów sowieckich, którzy doskonale zdawali sobie sprawę z czekającego ich losu a inaczej nieświadomych niczego Żydów z Europu Zachodniej. Tych potrafił witać sam komendant obozu przy dźwiękach muzyki poważnej. 
 Podobnie jak w pozostałych obozach masowej zagłady, wstępna selekcja odbywała się na rampie kolejowej, gdzie wybierano zdolnych do pracy, młodych, silnych bądź posiadających rzadkie umiejętności. Pozostałych kierowano do obozu II. Tam musieli się rozebrać i pozostawić swoje rzeczy. Zapewniano ich, że muszą po długiej podróży wykapać się. Następnie kierowani byli „niebiańską aleją” – ścieżką prowadzącą przez las, do kolejnej części obozu – do łaźni. Tu znajdowały się komory gazowe. Ofiary uśmiercano miedzy innymi spalinami z silnika. Proces ten trwał 15-20 minut. Po tym czasie obsługa, składająca się z więźniów wyciągała z komór ciała i po przeszukaniu grzebała je na terenie obozu III. W późniejszej fazie funkcjonowania ośrodka masowej zagłady -  na przełomie sierpnia i września 1942 roku - wybudowano prymitywne krematorium. Ekshumowano część zwłok i spalano na rusztach z szyn kolejowych. Liczba ofiar obozu w Sobiborze szacowana jest na 170000 do 250000 ludzi.   

Treblinka

Obóz został zlokalizowany na ok 20 ha terenów leśnych nad Bugiem, we wschodniej części dystryktu warszawskiego. Otoczony był wysokim ogrodzeniem z drutu kolczastego. Pierwszy transport przybył do Treblinki 23 lipca 1942 roku, z getta warszawskiego. Od tego dnia przywożono tu Żydów głównie z okupowanej Polski, ale też z Czechosłowacji, Francji, Grecji, Jugosławii, ZSRR, a także Niemiec. Ludzi uśmiercano w specjalnie wybudowanych komorach przy użyciu spalin silnikowych. Zwłoki palono na rusztach. Obóz funkcjonował do 2 sierpnia 1943 r., do wybuchu powstania. W tym czasie w obozie przebywało 840 więźniów, 200 z nich uciekło, 70 przeżyło wojnę. 
Po powstaniu obóz zaczęto likwidować, chociaż funkcjonował jeszcze do października/listopada 1943 r. Wtedy to zacierających ślady więźniów wysłano do Sobiboru, gdzie zostali rozstrzelani. W listopadzie 1943 r. przystąpiono do ostatecznej likwidacji ośrodka natychmiastowej zagłady. Wszelkie urządzenia zdemontowano, baraki i ogrodzenie rozebrano. Z tych cegieł wybudowano dom i zbudowania gospodarcze dla dwóch wachmanów ukraińskich (zostały spalone przed nadejściem frontu wschodniego). Teren zaorano i obsiano łubinem. W Treblince zginęło ponad 800000 osób, w tym także Romowie i Sinti z Polski i Niemiec. Rolę ośrodków masowej zagłady pełnił także obóz Auschwitz II – Birkenau (Brzezinka) oraz Majdanek. W obozie koncentracyjnym na Majdanku zmarło bądź zostało zamordowanych około 60000 Żydów a w Auschwitz-Birkenau ponad 900000.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej